Slides

Tranh vẽ - Mai Ly k7

TIN MỚI NHẤT
 
 
 

 
 
 Tin Buồn               Tin Vui
THỜI GIAN
Liên Hệ Giữa Giờ - Ngày – Đêm - và Bốn Mùa

Nguyễn Hữu Phước

Đường Chia Ngày

Một điểm cần viết ra đây về giờ giấc là “đường chia ngày” trên thế giới. Cũng tại vì trái đất tròn. Khi một nơi nào đó trên thế giới ở vào lúc 12 giờ trưa thì vùng giờ phía bên kia quả địa cầu là 12 giờ khuya. Một giờ đồng hồ sau, chỗ vừa có 12 giờ khuya đó sẽ thành 1 giờ sáng. Nhưng đó là sáng ngày nào? Vì trái đất tiếp tục quay tròn quanh nó nên phải xác định một ngày trước và một ngày sau. Hội nghị thế giới đồng ý dùng một đường chia ngày trên Thái Bình Dương, chạy từ cực Bắc xuống cực Nam làm đường chia ngày cho thế giới. Đường nầy cũng không hoàn toàn thẳng, mà đôi khi hơi cong một tí, tránh các đảo mà nó cắt ngang để khỏi có tình trạng một lãnh thổ có hai ngày khác nhau.

Qui ước quốc tế công nhận là tất cả những lãnh thổ nào nằm ở phía Đông của đường chia ngày, có một ngày trước các lãnh thổ ở phía Tây. Thí dụ khi một phi cơ đang bay về phía tây vào lúc 11. 58 am ngày 1 tháng 1, 2015 và vượt qua đường chia ngày. Ít phút sau đó phi cơ đáp xuống một phi trường ở phía tây của đường chia ngày vào lúc 12.15 pm. Ta thấy là 12.15 pm nơi phi trường đó là 12.15 pm của ngày 2 tháng 1, 2015. Đó là do qui ước đã xác định như vậy. Khi chúng ta bay từ Hoa Kỳ về Việt Nam, chúng ta cũng “mất” một ngày vì khi vượt qua đường chia ngày, thì phải tính thêm một ngày trên lịch trình. Thí dụ lên phi cơ cất cánh ngày hai tháng ba, về tới Việt Nam ngày ba tháng ba, mặc dù thực sự chỉ ngồi có 13 tiếng đồng trên phi cơ.

Ngày và Đêm

Ca dao Việt Nam có câu:
Thời giờ như thể tên bay,
Năm năm tháng tháng ngày ngày thoáng qua.

Hoặc:
Thời giờ ngựa chạy tên bay
Nó đi đi mãi không chờ đợi ai
Đông qua Xuân lại tới liền
Hè về rực rỡ êm đềm thu sang.

Tục ngữ Việt Nam có nói:
Tháng năm chưa nằm đã sáng,
Tháng mười chưa cười đã tối.

Ý nghĩa câu nầy quá rõ ràng. Đêm tháng năm ngắn (ít giờ) hơn ngày, và ngày tháng mười ngắn hơn đêm. Có câu ca dao khác nói rõ hơn:

Buồn về một nỗi tháng hai,
Đêm ngắn ngày dài thua thiệt người ta.
Buồn về một nỗi tháng năm,
Chưa đặt mình nằm, gà gáy chim kêu.

Hoặc:
Thời giờ ngựa chạy tên bay
Nó đi đi mãi không chờ đợi ai
Đông qua Xuân lại tới liền
Hè về rực rỡ êm đềm thu sang...*
*4 câu nầy do bạn Huỳnh Công Lộc ghi nhận.

Sự cách biệt về độ dài của ngày và đêm vào mùa hạ và mùa đông, mặc dù thực sự tháng năm và tháng mười chưa đúng hẳn vào mùa hạ và mùa đông theo định nghĩa của khí hậu học, đã có trong tục ngữ, ca dao Việt Nam từ ngàn xưa. Phần Nam của Việt Nam nằm gần nhiệt đới (vùng nóng) nên sự chênh lệch giữa hè và đông không quá rõ rệt. Khi ra khỏi Huế, càng đi về hướng Bắc sự cách biệt càng rõ ràng hơn. Dân ta đã quan sát và ghi nhận sự cách biệt giữa ngày và đêm của hai mùa nóng lạnh. Hay hơn nữa là họ ghi nhận dưới hình thức thật ngắn gọn và dễ nhớ.

Hai khoa khí hậu học và thiên văn học giải thích cho chúng ta về hiện tượng của các mùa trong năm. Trước khi viết lại câu giải thích đơn giản về độ dài của ngày đêm (hay số giờ chênh lệch giữa ngày và đêm), và các mùa, chúng ta cần ghi nhận một số định nghĩa trước vì có vài chữ chúng ta ít dùng trong cuộc sống hằng ngày.

Một Vài Định Nghĩa

. Trục địa cầu: một trục tưởng tượng chạy xuyên qua hai cực của địa cầu.
. Hoàng đạo: Trong không gian, quả địa cầu của chúng ta chỉ là một chấm. Chấm nầy quay trọn một vòng quanh mặt trời trong 365 ngày thành một hình bầu dục (ellipse: một vòng hình quả trứng cắt dọc và có hai tâm điểm). Đường bầu dục nầy gọi là hoàng đạo.
. Mặt phẳng hoàng đạo: mặt phẳng chứa đựng đường hoàng đạo.
. Thiên đỉnh: điểm cao nhất của mặt trời ở một nơi mà ta chọn.
. Xích đạo: đường vòng quanh địa cầu nơi địa cầu phình to nhất.
. Vĩ tuyến: những đường vẽ song song với xích đạo và ở về phía Bắc hay phía Nam của xích đạo, để phân chia quả đất nhiều phần theo chiều ngang.
. Kinh tuyến: những đường vẽ nối liền hai cực của địa cầu để phân chia quả đất theo chiều dọc, Đông, Tây.

Do tạo hóa sắp đặt, trục của địa cầu nằm nghiêng một góc khoảng 23 độ so với mặt phẳng hoàng đạo. Tùy theo vị trí của địa cầu trên hoàng đạo, và vì độ nghiêng nầy, hiện tượng tự nhiên phát sinh ra là một nơi nào đó trên địa cầu, khi địa cầu quay một vòng chung quanh trục của nó, thì nơi đó sẽ hứng ánh sáng mặt trời nhiều giờ hay ít giờ trong 24 tiếng đồng hồ.

Bốn Mùa Và Độ Dài Của Ngày Đêm

Sự chênh lệch giữa số giờ của ngàysố giờ của đêm tích lũy nhiều ngày sẽ thành hiện tượng bốn mùa, vì ngày dài nhiều tiếng đồng hồ thì địa cầu nhận được nhiều ánh sáng và do đó sức nóng tích tụ. Khoa thiên văn học quan sát và ghi nhận ra bốn vị trí đặc biệt của địa cầu trên hoàng đạo: Đông chí, Xuân phân, Hạ chí, và Thu phân. Những gì diễn tả sau đây chỉ đúng cho Bắc bán cầu, phần đất ở phía Bắc của xích đạo. Vì độ nghiêng thiên nhiên nói ở trên, những gì ở Nam bán cầu đều ngược lại.

. Đông chí: ngày 21 tháng 12. Ngày với số giờ ít nhất trong năm, có ánh sáng mặt trời. Mùa Đông bắt đầu.
. Xuân phân: 20 tháng 3, ngày và đêm có độ dài bằng nhau. Mùa Xuân bắt đầu.
. Hạ chí: ngày 21 tháng 6: ngày với số giờ nhiều nhất trong năm, có ánh sáng mặt trời. Mùa Hạ bắt đầu.
. Thu phân: ngày 21/22 tháng 9, ngày và đêm có độ dài bằng nhau. Mùa Thu bắt đầu.

Theo thứ tự vận chuyển trên, sự diễn đạt đương nhiên như sau:

Từ đông chí cho đến hạ chí số giờ có ánh sáng mặt trời mỗi ngày càng lúc càng nhiều hơn. Nói cách khác mùa Đông là mùa lạnh. Với sự tích tụ ánh sáng càng ngày càng nhiều giờ hơn, mùa Xuân do đó trở nên ấm áp. Sự tích tụ nhiệt độ tiếp tục suốt mùa Xuân vì ngày tiếp tục dài thêm, do đó đến hạ chí, khí hậu trở thành nóng hơn mùa xuân nhiều.

Từ hạ chí đến đông chí chu kỳ độ dài của ngày đi ngược lại. Và do đó khí hậu sẽ mát lần khi đến mùa Thu, và lạnh nhiều khi Đông đến. Với giải thích đơn sơ trên chúng ta thấy độ dài của ngày, hay của đêm, hay nói cách khác, số giờ mà chúng ta nhận được ánh sáng mặt trời trong ngày, trong tháng, trong suốt mùa, có ảnh hưởng lớn đến sự ấm lạnh và những sinh hoạt của con người.

Ai cũng đã biết là vào mùa xuân cây đâm chồi, ra lá và nở hoa. Mùa hạ trái chín và là mùa gặt hái hoa quả. Mùa thu lá úa vàng, đỏ, và rơi rụng dần dần. Để đến mùa đông nhiều loại cây lá rụng hoàn toàn và cây chỉ trơ cành giống như cây khô. Những loại cây nầy “ngủ” vào mùa đông, chúng chờ khí hậu ấm áp của mùa xuân để trở lại chu kỳ cũ.

Có điều rất ít người để ý đến sự sắp đặt khéo léo của tạo hóa. Khen ông Trời là chuyện thật thừa. Nhưng ông ấy hay quá. Ông cho trái đất nghiêng một góc đối với mặt phẳng hoàng đạo khiến cho khí hậu và bốn mùa của Bắc bán cầu và Nam bán cầu xảy ra ngược nhau. Trong khi Bắc bán cầu (trừ những nơi ở nhiệt đới hay gần nhiệt đới) chìm trong gió lạnh hoặc tuyết băng, thì ở Nam bán cầu vào mùa hè với đầy hoa quả sẵn sàng cho việc gặt hái. Nhờ đó mà nguồn thực phẩm lúc nào cũng liên tục nếu sự buôn bán trên toàn cầu được lưu thông dễ dàng.

Re-edit 10-31-15 & 3-15-17
NHP

 
 

Tìm Kiếm

Cách Sử Dụng Trang kieumauthuduc.org

Free business joomla templates